‘We zijn een emotioneel op drift geraakt volkje geworden’

Wat is er aan de hand met het Nederlandse volk? We rouwen massaal, langdurig en opzichtig om de dood van een politicus of een volkszanger en gaan uit ons dak als het nationale voetbalelftal wint. ‘We zijn een op drift geraakt volkje geworden’, concludeert onderzoeker Joep de Hart.

DEN HAAG
Vast staat voor onderzoeker Joep de Hart van het Sociaal Cultureel Planbureau dat de Nederlanders veranderen. Het blijkt uit historische vergelijkingen. De Hart keek naar de begrafenis, in 1919, van de socialistische voorman en ‘Messias van de Friese arbeiders’ Ferdinand Domela Nieuwenhuis, en naar die van een man met eveneens Messiaanse trekken: Pim Fortuyn.
Ook vergeleek hij de reacties op de dood van de Amsterdamse volkszanger Johnny Jordaan in 1989 met die op het overlijden van André Hazes in 2004.
Bij Domela Nieuwenhuis was sprake van enorme- en brede belangstelling, maar de reactie was ingetogen: er heerste een ‘indrukwekkende stilte’.
Bij Pim Fortuyn weten we het nog wel: vijf dagen van rouw en spektakel, mensen in de Nederlandse vlag gehuld, die bij het zien van de lijkwagen hun tranen de vrije loop lieten.
De kist van Johnny Jordaan werd, voor het eerst in Nederland, met applaus begroet door een geëmotioneerde menigte. Die van André Hazes stond op de middenstip van de met 45 duizend treurende fans gevulde Amsterdam Arena. Vijf miljoen Nederlanders volgden het spektakel live op de televisie.
‘Massale bijeenkomsten zijn er altijd geweest, maar die ongeremdheid van emoties die we de laatste vijftien jaar zien, is echt nieuw’, zegt De Hart. Hij stelt dat er tot de jaren zestig stilte heerste rond de dood.
‘De emoties werden gekanaliseerd door de zuilen waartoe men hoorde. Door ontkerkelijking, ontzuiling en individualisering is dat veranderd. Het emotionele corset werd afgeschud.’
Tegelijk is daardoor ook een grote leegte ontstaan, die de mensen proberen op te vullen met allerlei vluchtige emotie voor een overledene of een succesvol voetbalteam. ‘Er is veel onzekerheid, die men wil bevechten. Internet en televisie spelen daarbij een hoofdrol. Rouw en vreugde worden zonder gêne en met een vast ritueel in beeld gebracht’, aldus De Hart.
De onzekerheid vertaalt zich volgens onderzoeker De Hart ook in een sterke behoefte aan nieuwe riten, helden en gidsen - die overigens niet van buitengewone kwaliteit hoeven te zijn.
‘We zijn geïndividualiseerd en los van de groep, maar we willen ons zo graag laten leiden, adviezen hebben op elk gebied. De boekwinkels liggen vol met handboeken.’
De uitingen van emotie hebben voor De Hart een hoog ‘hapsnapgehalte’.
Nederlanders zijn ‘spirituele nomaden’, die van religie gebruiken wat hen uitkomt en rond een bierblikje of een knuffelbeer een bedevaartoord weten op te zetten. De emotie is volks en de nadruk ligt op het directe effect. En dat effect is erg kortstondig. ‘Zodra het ‘You’ll never walk alone’ wegebt, gaan we snel over tot de orde van de dag.’